23% VAT na wodę, 5% na napoje z sokiem. Kontrowersje wokół opodatkowania napojów w Polsce

Od 1 października 2025 r. konsumenci odczuwają skutki zmian cen napojów, a dyskusja o konstrukcji stawek VAT ponownie nabrała tempa. Powód? Woda butelkowana objęta jest podstawową, 23-proc. stawką VAT, podczas gdy część napojów gazowanych i dosładzanych – jeśli zawierają co najmniej 20% soku – korzysta z preferencyjnej, 5-proc. stawki.

Eksperci rynku podatkowego wskazują, że taki model tworzy wyraźną nierównowagę: produkt uznawany za najzdrowszy i rekomendowany jako podstawowe źródło nawodnienia opodatkowany jest wyżej niż jego smakowe odpowiedniki.

Z dostępnych danych wynika, że choć pod względem wolumenu sprzedaży woda naturalna utrzymuje silną pozycję, to wartościowo wyraźnie wygrywają napoje gazowane. Co istotne, ich sprzedaż w litrach nie rośnie dynamicznie, ale rośnie ich wartość – co oznacza, że konsumenci akceptują wyższe ceny.

Woda reaguje inaczej. Jest produktem bardzo wrażliwym na zmiany cen. Analizy rynkowe wskazują, że nawet niewielki wzrost ceny wody powoduje odpływ części konsumentów w stronę innych napojów – szczególnie smakowych lub niegazowanych. Oznacza to, że elementy wpływające na cenę końcową, w tym VAT czy opłaty regulacyjne, mają bezpośredni wpływ na strukturę konsumpcji.

20% soku decyduje o podatku

Kluczowe znaczenie ma próg 20% zawartości soku. Jego spełnienie pozwala na zastosowanie 5-proc. stawki VAT – niezależnie od tego, czy napój zawiera dodatkowy cukier, aromaty czy substancje pobudzające. W praktyce oznacza to, że produkt oparty w większości na wodzie, z dodatkiem koncentratu soku, może być opodatkowany znacznie niżej niż czysta woda mineralna. Mechanizm ten – zdaniem części ekspertów – wpływa na konkurencyjność poszczególnych kategorii napojów.

Podatek cukrowy i system kaucyjny

Preferencje nie kończą się na VAT. Napoje z dodatkiem soku w dużej mierze zostały wyłączone z podatku cukrowego, co dodatkowo poprawia ich pozycję cenową. Podobne różnice pojawiają się w systemie kaucyjnym – niezwrócone opakowania są opodatkowane taką stawką VAT, jaka obowiązuje dla danego napoju. W praktyce oznacza to różne opodatkowanie niemal identycznych butelek, w zależności od ich zawartości.

Polska wyjątkiem w UE?

Analizy porównawcze wskazują, że w innych państwach Unii Europejskiej nie występuje sytuacja, w której woda naturalna byłaby wyżej opodatkowana niż jej bezpośrednie substytuty. Unijne zasady zakładają, że towary podobne nie powinny podlegać skrajnie różnym stawkom, jeśli prowadzi to do zakłóceń konkurencji. Symulacje pokazują, że obniżenie VAT na wodę do 5% oznaczałoby spadek wpływów budżetowych z tego tytułu, choć część strat zostałaby zrekompensowana wzrostem konsumpcji. Z kolei podniesienie stawki do 23% dla napojów z dodatkiem soku przyniosłoby wzrost dochodów, ale mogłoby wpłynąć na ograniczenie sprzedaży drożejących produktów.